Орталық Азия басшылары Вашингтонға сапарлап, C5+1 саммитіне қатысып және АҚШ президенті Дональд Трамппен жеке кездесулер өткізіп, біршама келісімдерге қол қойып қайтты.
Азаттық радиосының хабарлауынша, C5+1 (Орталық Азияның бес елі және Америка) саммитіне мемлекеттік хатшы Марко Рубио мен вице-президент Джей Ди Вэнсті алып кірген Трамп АҚШ-тың Орталық Азиямен қарым-қатынасы бұрынғыдан да берік етуге ниетті екенін мәлімдеді. Ал аймақтан барған Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан және Өзбекстан президенттері қарым-қатынастың жаңа кезеңі басталғанына ризашылық білдірді.
Ресми кешкі астың алдында Астана мен Вашингтон Қазақстандағы вольфрам кен орнын игеру жөнінде келісім жасасқанын мәлімдеді. Бұл кен орны әлемдегі ең ірі игерілмеген вольфрам кен орындарының бірі саналады.
Келісім аясында америкалық Cove Kaz Capital Group компаниясы Қазақстанның мемлекеттік тау-кен холдингімен бірлескен кәсіпорында 70 пайыздық үлеске ие болады. Мәміле құны 1,1 миллиард долларға бағаланып отыр. АҚШ Экспорттық-импорттық банкі (Export-Import Bank) жобаны 900 миллион доллар көлемінде қаржыландыруға қызығушылық білдіретін хат жолдап қойды.
Сондай-ақ саммитте Қазақстан, Тәжікстан және Өзбекстан әуе компаниялары Америкадан 37 Boeing ұшақтарын сатып алу жөнінде әлі толық бекітілмеген келісім жасасқан. Оның ішінде қазақстандық Air Astana 15 Boeing 787-9 Dreamliner ұшағын алуға ниет білдірген. Қазір бұл компанияда Boeing 767 ұшағы қызмет етеді дейді Рейтер агенттігі.
Саммит алдында Қазақстан мен АҚШ басшылары жеке кездескен. Ақорданың хабарлауынша, тараптар құны 17 млрд доллар болатын келісімге қол қойған.
Сонымен қатар Қазақстан Ибраһим келісімдеріне (Авраам келісімдері деп те аталады) қосылуға ниет білдірді. АҚШ бастамашыл болған бұл келісім Израиль мен Араб елдері, мұсылман елдері әріптестігін нығайтуға бағытталған.
Ибраһим келісімі деген – Таяу Шығыстағы кикілжіңді біржақты ету үшін АҚШ 2020 жылы әзірлеген келісімді атайды. Оның «Авраам келісімі» деген сыңар атауы да бар. Бұл – Израиль мен араб елдері арасындағы бейбіт қатынасты нығайтуға арналған келіссөздер. Келісім 2020 жылы Израиль, Біріккен Араб Әмірліктері, Бахрейн және Марокко арасында жасалған-ды. Кейін келісімге Египет пен Судан кірді. Қазір Ақ үй әкімшілігі Қазақстан мен Әзербайжанның да осы келісімге қосылуына мүдделі.
АҚШ лауазымды тұлғалары саммит АҚШ Орталық Азиямен қарым-қатынасты тұрақты етуге берік екенін көрсетеді деп мәлімдеді.
«Біз әдетте дағдарыс пен қиындықтарға көп уақыт бөлгеніміз сонша – бұл мәселелер назар аударарға тұрарлық – кейде керемет жаңа мүмкіндіктер назардан тыс қалап жатады,»- деді мемлекеттік хатшы Марко Рубио 6 қараша күні Орталық Азия басшыларымен бірге өткен таңғы аста ұлттық мүдделер сәйкес келетін жаңа мүмкіндіктер жайлы айтып.
Тоқаев Дональд Трамптың әкімшілігі Джо Байденнің әкімшілігіне қарағанда «саяси тұрғыда көп прагматизм көрсетіп жатқанын» айтқан.
«Бұл – мүлде бөлек қарым-қатынас. Мұнда Орталық Азияның маңызын жақсы түсінеді,»- дейді Тоқаев.
New York Times басылымы Байден 2023 жылы «Орталық Азия + АҚШ» саммитін БҰҰ Бас ассамблеясы аясында өткізгенін, ал Трамп Орталық Азия лидерлерін Ақ үйде қабылдағанына назар аударған.
Осы басылымға сұхбат берген Қазақстан президенті Украина мен Ресей арасындағы атысты тоқтату «мүмкін» деп санайды және Қазақстан Мәскеу мен Киев арасындағы келіссөзді ұйымдастыруға алаң ұсына алатынын мәлімдеді.
Президент Тоқаев сұхбатында Ресей басшысы Владимир Путин «елінің ішіндегі қоғамдық пікірдің ықпалына байланысты енді артқа шегінбейді» деген.
«Путин барынша жұмсақтық танытқанын мойындау керек. Меніңше, Путин алға үлкен қадам жасады,»- дейді Қазақстан басшысы.
New York Times мақаласында ресми Астана Ресейдің Украинаға ашқан соғысында ұстанымы бейтарап екенін, Тоқаев Украина президенті Владимир Зеленскиймен де, Ресей президенті Владимир Путинмен де жолыққанын атап өткен.
